ΟΠΣΝΕ                ΝΟΣΤΟΣ
















Κείμενα – Επιμέλεια:
Βλάσης Αγτζίδης, Ιστορικός

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Η εθνική αφύπνιση

Η εθνική αφύπνιση

 

Ιδεολογικές επιρροές

 

            Σε ιδεολογικό επίπεδο, ο ρωσικός χώρος επηρέασε τον ελληνικό χώρο τόσο της Μαύρης Θάλασσας όσο και της κυρίως Ελλάδας. Οι Πόντιοι πρωτεργάτες της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, Αλέξανδρος και Δημήτριος Υψηλάντης, είχαν μεγάλες σχέσεις με το κίνημα των Ρώσων Δεκεμβριστών, ενώ η ίδια η Φιλική Εταιρεία, η oποία εμπνεύστηκε την ελληνική επανάσταση, είχε ως έδρα την Οδησσό.[69] Η ελληνική διανόηση ήταν δέκτης δύο διαφορετικών ρευμάτων: αφενός των επαναστατικών απόψεων που εμφανίστηκαν στη Ρωσία και αφετέρου των ιδεών που προέρχονταν από τον ελλαδικό χώρο.

 

Επιρροές από τον Πόντο

 

O Πόντος ήταν μια περιοχή της Μικράς Ασίας, όπου μια συμπαγής ελληνική κοινωνία επιβίωνε από τους ελληνιστικούς και βυζαντινούς χρόνους κι όπου δεν έγιναν πληθυσμιακές μετατοπίσεις κατά την περίοδο των βυζαντινο­τουρκικών συγκρούσεων.[70]

            Το φαινόμενο της δημιουργίας μιας νέας δυναμικής αστικής τάξης που η συντριπτική της πλειοψηφία ανήκε στις καταπιεσμένες χριστιανικές ομάδες του πληθυσμού εμφανίστηκε σε όλη την έκταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[71]  Στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας η εθνική αφύπνιση γεννιέται στο μικρασιατικό Πόντο, όπου δημιουργήθηκε ο πρώτος πυρήνας πατριωτών. Από εκεί ξεκίνησε και η προσπάθεια αφύπνισης των Ελλήνων της Ρωσίας, μια διαδικασία δύσκολη στην τσαρική περίοδο, όπου η καταπίεση και οι μηχανισμοί αφομοίωσης ύψωναν μεγάλα εμπόδια.[72] Σημαντικό ρόλο έπαιζαν και οι επαφές με την Αθήνα, απ' όπου προερχόταν μεγάλο μέρος των δασκάλων που επάνδρωναν τα ελληνικά σχολεία της Ρωσίας αλλά και του μικρασιατικού Πόντου.[73]

 

Δημοτικιστικό κίνημα στο Βατούμι και Σοχούμι

 

             Ως αποτέλεσμα των προβληματισμών που εμφανίστηκαν στην Ελλάδα δημιουργήθηκε έντονο δημοτικιστικό κίνημα στο Βατούμι και στο Σοχούμι μεταξύ του 1900-1917[74], ενώ η εξάπλωση των επαναστατικών ιδεών στις αρχές του αιώνα μας στους Έλληνες φοιτητές στα ρωσικά πανεπιστήμια εκφράστηκε με τη συμμετοχή τους στην αυθόρμητη εξέγερση του 1905.[75] Χαρακτηριστικές περιπτώσεις Ελλήνων που συμμετείχαν στα γεγονότα ήταν ο Γιάννης Πασαλίδης,[76] ο Γεώργιος Κωνσταντινίδης (ο οποίος αργότερα πήρε το ψευδώνυμο Σκληρός),[77] ο Γεώργιος Φωτιάδης,[78] ο Νικόλαος Αναστασιάδης κ.ά.[79]

 

 

Συνέπειες της Επανάστασης του 1905

 

Η κύρια επίπτωση της εξέγερσης του 1905[80] στις ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας ήταν η εθνική συσπείρωση. Η εμπορική τάξη των Ελλήνων αύξησε την επιρροή της στους Έλληνες εργαζόμενους, οι οποίοι ξεχώριζαν πλέον από τους εργαζόμενους των άλλων εθνικοτήτων. Η κυριαρχία των Ελλήνων εμπόρων στον υλικό τομέα και της εκκλησίας στον πνευματικό επέτρεψε την πολιτική τους έκφραση.[81]

 

Η υπέρβαση των οθωμανικών δομών

 

            Η αντικειμενική θέση των χριστιανικών ομάδων στην οικονομική ζωή έδινε στους Έλληνες και στους Αρμένιους το ρόλο του ιστορικού υποκειμένου στην κατεύθυνση της υπέρβασης των φεουδαρχικών δομών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[82]

 

Ρόζα Λούξεμπουργκ και Ανατολικό Ζήτημα

 

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη της Ρόζας Λούξεμπουργκ για το ζήτημα της διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υποστήριζε ότι η Τουρκία δεν μπορούσε να αναγεννηθεί σαν σύνολο γιατί αποτελούνταν από διαφορετικές χώρες. Στο έργο της "Οι αγώνες στην Τουρκία και η σοσιαλδημοκρατία" έγραφε: "Η Τουρκία δεν μπορεί να αναγεννηθεί σαν σύνολο γιατί αποτελείται από διαφορετικές χώρες. Κανένα υλικό συμφέρον, καμιά κοινή εξέλιξη που θα μπορούσε να τις συνδέσει δεν είχε δημιουργηθεί! Αντίθετα, η καταπίεση και η αθλιότητα της κοινής υπαγωγής στο τουρκικό κράτος γίνονται όλο και μεγαλύτερες! Έτσι δημιουργήθηκε μια φυσική τάση των διαφόρων εθνοτήτων να αποσπασθούν από το σύνολο και να αναζητήσουν μέσα από μια αυτόνομη ύπαρξη το δρόμο για μια καλύτερη κοινωνική εξέλιξη. Η κρίση της Ιστορίας για την Τουρκία είχε πια βγει: βάδιζε προς την διάλυση."[83]

Η σημαντικότητα αυτής της τοποθέτησης έγκειται στο ότι η κατάληψη της εξουσίας από τους μπολσεβίκους δημιούργησε ένα άκρως φιλικό κλίμα για τους Τούρκους εθνικιστές. Ενώ η Λούξεμπουργκ είχε καταγγείλει την εσωτερική κοινωνική ανωριμότητα της νεοτουρκικής κυβέρνησης και τον αντεπαναστατικό της χαρακτήρα,[84] ο Βλαδίμηρος Ίλιτς Λένιν θεωρούσε τους Νεότουρκους ως υπόδειγμα επαναστατών και τους χρησιμοποίησε ως κίνημα αναφοράς για να χαρακτηρίσει τους μπολσεβίκους.[85]

 

 

Ο ρόλος του “Φροντιστηρίου Τραπεζούντος”

 

            H ελληνική αφύπνιση στον Πόντο πάντως ήταν μια διαδικασία που είχε αρχίσει από τον προηγούμενο αιώνα, όταν αποκαταστάθηκαν οι επικοινωνίες με το νέο ελληνικό κράτος και το "Φροντιστήριον Τραπε­ζούντος" εξελίχθηκε σε εκπαιδευτικό ίδρυμα πρώτου επιπέδου.[86] To "Φροντιστήριον Τραπεζούντος" είχε αναδιοργανωθεί το 1778 με επιχορηγήσεις των ποντιακών οικογενειών της Κωνσταντινούπολης, Υψηλάντη και Μουρούζη. Το 1840 oργανώθηκε ακόμα καλύτερα.[87] H εκπαιδευτική διαδικασία με τη δημιουργία ελληνικών σχολείων και στις πλέον απόμακρες και απρόσιτες περιοχές που δεν είχαν δεσμούς με το ελληνικό κράτος, ενέταξε τους ελληνικούς πληθυσμούς της Ανατολής στο σύστημα αξιών του αλυτρωτικού εθνικισμού.[88] Μεγάλη σημασία είχαν και οι επαφές με την Αθήνα, απ' όπου έρχονταν ένα μέρος των δασκάλων[89].

 

Αλύτρωτοι και Μεγάλη Ιδέα

 

Tο πώς εννοούσαν οι αλύτρωτοι Έλληνες τη Μεγάλη Ιδέα, φαίνεται από το παρακάτω απόσπασμα της εφημερίδας Ο Λαός της Κωνσταντι­νούπολης: "Το πνεύμα του αιώνος είναι η τάση να μην ανέχεται κανένα έθνος να το κυριαρχεί άλλο έθνος. Το ελληνικό έθνος το έννοιωσε και έκαμε από αιώνες Μεγάλη Ιδέα του το συναίσθημα της ανθρωπότητας που προοδεύει. Και πάλι τίποτα από κράτος και πολιτική δεν έχει η Ελληνική Ιδέα, αρκεί να ιδή κανείς τους στίχους του Ρήγα, αρκεί να ιδή κανείς την πίστη που έχουν στη Μεγάλη Ιδέα οι Έλληνες που ζούνε σε μέρη που δεν μπορούν ποτέ να αποτελέσουν κράτος με τα άλλα, αρκεί να προσέξει κανείς την εκπολιτιστική, την ατομική ανάπτυξη των Ελλήνων, παντού όπου μπροστά τους το ενδιαφέρον τους για ό,τι είναι κράτος είναι ελάχιστο, αρκεί να ιδή για να εννοήσει πως και πάλι τώρα η Μεγάλη Ελληνική Ιδέα δεν είναι πολιτική παρά ανθρωπιστική."[90]

 

Μεγάλη Ιδέα και Ιταλοί ριζοσπάστες

 

Η επιτυχία του ιταλικού αλυτρωτικού κινήματος με την ενοποίηση της Ιταλίας χρησιμοποιήθηκε ως παράδειγμα στην Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστική η αντιμετώπιση της Μεγάλης Ιδέας από τους Ιταλούς ριζοσπάστες. Ο Τζιουζέπε Μαντσίνι, ο οποίος ανήκε στους δημοκρατικούς που συνέχιζαν την παράδοση του 1789 και του ιταλικού γιακωβινισμού, πίστευε ότι η Μεγάλη Ιδέα θα τροφοδοτούσε το προοδευτικό εθνικοαπελευθερωτικό στρατόπεδο στην Ευρώπη και θα οδηγούσε σε μια γενικευμένη εξέγερση των χριστιανικών λαών εναντίον της απολυταρχικής Τουρκίας. Ο Μαντσίνι θεωρούσε ότι καθήκον του επαναστατικού δημοκρατικού στρατοπέδου που αγωνιζόταν για την ανατροπή των αυτοκρατοριών ήταν η ανάπτυξη σχέσεων με το ελληνικό αλυτρωτικό κίνημα.[91]

 

Πόντιοι διανοούμενοι

 

            Στις ερμηνείες των Ελλήνων του Εύξεινου Πόντου για το Ανατολικό Ζήτημα, υποστηριζόταν η θέση περί της αναγκαιότητας απελευθέρωσης των κατεχομένων από τους Οθωμανούς ελληνικών περιοχών. Χαρακτηριστική τέτοια περίπτωση αποτέλεσε ο Γεώργιος Σκληρός από την Τραπεζούντα, ο οποίος είχε πάρει μέρος στην αποτυχημένη επανάσταση του 1905. Θεωρείται ότι πρώτος εισήγαγε το διαλεκτικό υλισμό ως μέθοδο μελέτης της νεοελληνικής κοινωνίας. Διατύπωσε την άποψη ότι το κοινωνικό ζήτημα στην Ανατολή εκφράζεται από τη σύγκρουση των τουρκικών και των μη τουρκικών στοιχείων. Ο Σκληρός θεωρούσε ότι τα μη τουρκικά στοιχεία εξέφραζαν τα ριζοσπαστικά αστικοδημοκρατικά κινήματα των λαών κατά του τουρκικού στρατιωτικού και φεουδαρχικού συστήματος.[92] Η φιλοσοφία της Μεγάλης Ιδέας, που προσανατόλιζε το ελληνικό έθνος στον αγώνα για την ταύτιση των κρατικών ορίων με τα όρια των περιοχών που κατοικούσαν Έλληνες, είχε μεγάλη λαϊκή αποδοχή.       Το αλυτρωτικό αίσθημα των Ποντίων επηρέαζε και τον ελληνισμό της Ρωσίας.

 

Η Ελληνεμπορική Σχολή της Οδησσού

 

Χαρακτηριστικά είναι τα όσα διαδραματίστηκαν στην Ελληνεμπορική Σχολή της Οδησσού μετά το 1911.[93] Τη χρονιά αυτή πήραν τη διοίκηση στα χέρια τους οι Πόντιοι και άλλαξαν τελείως τον προσανατολισμό της.[94] Οι αλλαγές αυτές περιγρά­φηκαν στην έκθεση του Ρώσου επιθεωρητή το 1916. Ο επιθεωρητής ανέφερε ότι τη διοίκηση της σχολής πήραν στα χέρια τους οι "ανατολίτες Έλληνες" (anatolijskij Greki), οι οποίοι αναφέρονταν και σαν "Έλληνες από την Τουρκία." Αυτοί φρόντισαν για την ανεξαρτησία της σχολής από οποιαδήποτε ρωσική επιρροή. Αυτοί οι "Έλληνες από την Τουρκία" κάλεσαν από την Τουρκία τον Κάρολο Τσάρλτων, ο οποίος δεν γνώριζε ρωσικά. Μία από τις κατηγορίες του επιθεωρητή κατά του διευθυντή της σχολής ήταν η άγνοια της ρωσικής γλώσσας. Τον κατηγορούσε επίσης ότι απομάκρυνε τη σχολή από τη ρωσική επίδραση από τη σχολή τους ρωσοσπουδασμένους καθηγητές και ότι από το 1915 κατάργησε το ρωσικό εθνικό ύμνο. Θεωρούσε ότι προσπαθούσε να δώσει στη σχολή "καθαρά ελληνιστικό χαρακτήρα" (cisto ellinisticeskij harakter) και ότι πίσω από την προσπάθεια αυτή κρυβόταν κάποιο όργανο που είχε αναθέσει στο διευθυντή "ελλη­νιστική αποστολή" (ellinisticeskaja missija).[95]

 

Η ίδρυση Ελληνικών Κοινοτήτων

 

 

                        Χρονικό ορόσημο

            Μπορούμε να θεωρήσουμε ως ορόσημο της συνειδητοποίησης των Ελλήνων της Ρωσίας, πάνω στα ιδιαίτερα αιτήματα της εθνικής τους κοινότητας, την εξέγερση του 1905. Αυτό εκφράστηκε με την ίδρυση των Ελληνικών Κοινοτήτων.

 

Κοινότητες στο Νοβοροσίσκ και στο Σοχούμι

 

Στις 9 Απριλίου 1906 έγινε αποδεκτό από τις αρχές το καταστατικό της Ελληνικής Κοινότητας του Νοβοροσίσκ ενώ παράλληλα η Ελληνική Κοινότητα του Σοχούμι απευθύνθηκε στην διοίκηση της πόλης και στον επίσκοπο της πόλης ζητώντας την άδεια ανέγερσης, με δικά της χρήματα, ενός σχολείου και μιας εκκλησίας. Λίγο πριν ο ελληνικός κλήρος του Σοχούμι είχε ζητήσει, με τη συνδρομή του τοπικού επισκόπου τη μεταφορά όλων των παιδιών στο κατηχητικό σχολείο της Τιφλίδας, όπου θα διδάσκονταν την ελληνική γλώσσα. Στις 9 Αυγούστου 1909 επιτράπηκε για πρώτη φορά η ελληνική γλώσσα στη λειτουργία. Το σχολείο απο­περατώθηκε στις 4 Οκτωβρίου 1909, ενώ το αίτημα για ανέγερση εκκλησίας υποβλήθηκε ενάμιση χρόνο αργότερα. Ο N. Ioannidis υποστηρίζει ότι τα ζητήματα αφύπνισης του ελληνικού πληθυσμού που απέρρεαν από τη συνειδητοποίηση της ανάγκης να μάθουν τα παιδιά τη μητρική τους γλώσσα, τίθονταν πάνω από τα θρησκευτικά.

 

                        Ελληνικό Σχολείο του Σοχούμι

 

Το Ελληνικό Σχολείο του Σοχούμι ήταν το μεγαλύτερο από τα υπόλοιπα οκτώ. Σ' αυτό φοιτούσαν 209 μαθητές, ενώ στο Αρμενικό που ακολουθούσε φοιτούσαν 80. Επίσης και από άποψη χωρητικότητας ήταν μεγαλύτερο. Χίλια τετραγωνικά μέτρα σε διώροφη διάταξη, φιλοξενούσαν τα ελληνόπουλα. Οι εθνικές απαιτήσεις που εκφράζονταν με τη δημιουργία ελληνικών σχολείων δεν περιορίζονταν μόνο στις μεγάλες πόλεις. Για παράδειγμα στο χωριό Κουταούτα της Αμπχαζίας οι Έλληνες κάτοικοι ζητούσαν από τον Αύγουστο του 1905 να ανοίξουν σχολείο στο οποίο να διδάσκεται η ελληνική γλώσσα.[96]

 

 

Εκκλησία και εθνική αφύπνιση

 

            Στις ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας η επίδραση της εκκλησίας, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ήταν μεγάλη. Η δράση της στόχευε στην εθνική αφύπνιση και στην απόκρουση των θεωρούμενων ξένων θρη­σκευτικών δοξασιών. Μέχρι το 1914 υπήρχε μεγάλη σύγκρουση με τους προτεστάντες, οι οποίοι προσπαθούσαν να επεκτείνουν την επιρροή τους στα έθνη της Ρωσίας. Στον αγώνα κατά της αυξανόμενης επιρροής του προτεσταντισμού στις ελληνικές περιοχές, όπως για παράδειγμα στα χωριά της Αζάντας στο Σοχούμι, συμμετείχαν η ελληνική εκκλησία, η ρωσική εκκλησία και οι προξενικές αρχές του ελληνικού βασιλείου.[97]

 

 

Συμμετοχή στους εθνικούς αγώνες

 

Το αίσθημα των Ελλήνων του Πόντου και της Ρωσίας εκφράστηκε με τη συμμετοχή στους εθνικούς αγώνες των Ελλήνων. Εκτός από την πρώιμη συμμετοχή τους στον Ιερό Λόχο, συμμετείχαν με εθελοντές στον αποτυχημένο πόλεμο του 1897 και στους βαλκανικούς πολέμους. Επίσης με εράνους ενίσχυσαν την πολεμική προσπάθεια της Ελλάδας, για να επιτευχθεί η εθνική ολοκλήρωση.[98]

 

 



[69]      Για τις σχέσεις των Δεκεμβριστών με το ελληνικό απελευθερωτικό κίνημα βλέπε στο Ι. Ιοββα, Οι Δεκεμβριστές του νότου και το ελληνικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1986. Για το ρόλο των Ελλήνων της Ρωσίας στην ελληνική εθνεγερσία βλ.: G. L. Ars, "Gretseskoe Kommertserskoe ucolistse Odessy v 1817-1830 gg.-Iz Νovogretseskogo Orosvestseniya", Balkanskie Issledovanija, τόμ. 10 1987, του ιδίου, "Οι ελληνικές παροικίες της βόρειας παρευξείνιας περιοχής και η πάλη της Ελλάδας για εθνική απελευθέρωση (αρχές 19ου αι.)" (ρωσ.), εισήγηση στο συνέδριο Οι Έλληνες στην Ουκρανία (18ος-20ος αι.), εισήγηση στο συνέδριο Οι Έλληνες στην Ουκρανία (18ος-20ος αι.) Κοινωνική Ζωή, Εμπόριο, Πολιτισμός, Οδησσός, 25 Σεπτεμβρίου-2 Οκτωβρίου 1996, Grigorij M. Piatigorskij, "Οι εξεγέρσεις στις ελληνικές επαρχίες της οθωμανικής αυτοκρατορίας το 1878 και οι Έλληνες της Οδησσού" (ρωσ.), εισήγηση στο συνέδριο Οι Έλληνες στην Ουκρανία (18ος-20ος αι.) Κοινωνική Ζωή, Εμπόριο, Πολιτισμός, Οδησσός, 25 Σεπτεμβρίου-2 Οκτωβρίου 1996, Olieg B. Djomin, "H Oδησσός ως κέντρο διαμόρφωσης της ελληνικής ιστορικής επιστήμης", εισήγηση στο συνέδριο Οι Έλληνες στην Ουκρανία (18ος-20ος αι.) Κοινωνική Ζωή, Εμπόριο, Πολιτισμός, Οδησσός, 25 Σεπτεμβρίου-2 Οκτωβρίου 1996,  Χίλια Χρόνια Ελληνισμού-Ρωσίας, Αθήνα, εκδ. Γνώση, 1994.

[70]      Paschalis Kitromilidis, " Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus", περ. Middle Eastern Studies, τόμ. 26, αριθ. 1, σ. 5.

[71]      Βασίλης Νότης, Εκβιομηχάνιση και οικονομική ανάπτυξη στην Τουρκία, Αθήνα, 1986, σ. 36-37.

[72]      Κώστας Tσαλαχούρης, Ο Ελληνισμός της Σοβιετικής Ένωσης, Αθήνα, εκδ. Λιβάνη, 1992, σ. 52.

[73]      Paschalis Kitromilidis, " Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus", περ. Middle Eastern Studies, τόμ. 26, αριθ. 1, σ. 5-8, Anthony A. M. Bryer, "The Pontic revival and the new Greece", Hellenism ahd the First Greek War of Independence (1821-1830): Continuity and Change, Θεσσαλονίκη, 1956, σ. 185-187, Ελευθέριος Παυλίδης, Ο Ελληνισμός της Ρωσίας και τα 33 χρόνια του εν Αθήναις Σωματείου των εκ Ρωσίας Ελλήνων, Αθήνα, 1953, σ. 216. Για τη διαμόρφωση της ελληνικής ταυτότητας στον Πόντο καθώς και το μετασχηματσμό της στην Ελλάδα μετά το 1922 βλ.: Μαρία Κ. Βεργετη, Από τον Πόντο στην Ελλάδα. Διαδικασίες διαμόρφωσης μιας Εθνοτοπικής Ταυτότητας, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1994.

[74]      Σταύρος Κανονίδης, "Διαμαρτήρηση", περ. Ο Νουμάς, τόμ. 9,, 1911, σ. 348, Παναγιώτης Νούντσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, τ. Β', Αθήνα, εκδ. Γνώση, 1993, σ. 488-490. Την επιρροή του δημοτικιστικού κινήματος είχε δεχτεί και ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος. Βλ. Οδυσσεύς Λαμψίδης, "Γ. Σκληρός και μητροπολίτης Χρύσανθος Φιλιππίδης", περ. Ιστορικά, τόμ. 12, τεύχ. 23, Δεκέμβριος 1995.

[75]      Η εξέγερση του 1905 εκδηλώθηκε μετά την ήττα της Ρωσίας από την Ιαπωνία. Η αφορμή δόθηκε με την απόλυση των σοσιαλιστών εργατών από το εργοστάσιο Πουτίλοφ. Η άγρια σφαγή ειρηνικών εργατών στις 9 Ιανουαρίου 1905, πυροδοτεί μια γενικότερη εξέγερση. Τα αιτήματα που αυθόρμητα διατυπώθηκαν ήταν για ελευθερία, γη και πολιτικά δικαιώματα. Ο Τσάρος υποχρεώθηκε να συγκαλέσει Συμβουλευτική Συνέλευση. Το τέλος της εξέγερσης δόθηκε με πραξικόπημα στις 3 Ιουνίου 1907. Παρ' ότι ο Λένιν χαρακτήρισε την εξέγερση ως "γενική δοκιμή" της επανάστασης του 1907, εν τούτοις η απουσία των κομμουνιστών ηγετών από την εξέγερση του 1905 ήταν καθολική. Η επίσημη άποψη της σοβιετικής περιόδου για την εξέγερση αυτή ήταν ότι επρόκειτο για "αστικοδημοκρατική επανάσταση". (Ισαάκ Ντώυτσερ, Στάλιν, τόμ. 1, Αθήνα, εκδ. Χρησμός, 1971, σ. 64-65).

[76]      O Γιάννης Πασαλίδης κατάγεται από τη Σαντά του μικρασιατικού Πόντου. Την περίοδο της εξέγερσης σπουδάζει στην Ιατρική Σχολή της Οδησσού. Είναι στέλεχος της οργάνωσης Οδησσού του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος και θερμός οπαδός του Πλεχάνοφ. Κατά τη διάρκεια των επαναστατικών διαδικασιών του 1917-1921 τάσσεται με τους μενσεβίκους. Με την επικράτηση των μπολσεβίκων καταφεύγει στην Ελλάδα όπου συνεργάζεται με το Αγροτικό Κόμμα. Στην περίοδο της γερμανικής κατοχής εντάσσεται στο ΕΑΜ και το 1951 ιδρύει την ΕΔΑ, της οποίας παρέμεινε πρόεδρος μέχρι το θάνατό του. (Δ. Ν. Νισύριος., Γιάννης Πασαλίδης, Αθήνα, εκδ. Σεμέλη, χ.χ., σ. 20.)

[77]      Ο Γεώργιος Σκληρός-Κωνσταντινίδης γεννήθηκε στην Τραπεζούντα του μικρασιατικού Πόντου. Στην εξέγερση του 1905 πήρε μέρος ως φοιτητής ιατρικής του πανεπιστημίου της Μόσχας. Είναι ανεψιός του Κ. Κωνσταντινίδη που ζούσε στη Μασσαλία και ήταν πρωτεργάτης στο Ποντιακό Κίνημα Ανεξαρτησίας. Εξ' αιτίας της ανάμειξής του στα επαναστατικά γεγονότα αναγκάζεται να καταφύγει στην Εσθονία. Το ψευδώνυμο Σκληρός, είναι μάλλον ελληνική μετάφραση του ρωσικού ψευδωνύμου που είχε την περίοδ της επαστατικής του δράσης. Ο Γ. Σκληρός είναι ο μεγάλος ‘Ελληνας διανοητής που εισάγει τον διαλεκτικό υλισμό στην ερμηνεία της ελληνικής κοινωνίας. Το έργο του Το κοινωνικόν μας Ζήτημα του 1907, θεωρείται βασικό για τη διαλεκτική προσέγγιση αυτών των ζητημάτων. Ο Γ. Σκληρός επηρεάζεται από τις απόψεις του Πλεχάνοφ στα ζητήματα των σταδιακών αλλαγών, της αναγκαίας ωρίμανσης της εργατικής τάξης, των κινδύνων που εγκυμονεί μια πρόωρη επανάσταση, του χαρακτήρα της φιλελεύθερης αστικής τάξης και των συμμαχιών μαζί της. Βλ.: Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, Ο Γ. Σκληρός στην Αίγυπτο, Αθήνα, εκδ. Σεμέλη, 1988, Λουκάς Αξελός, Γ. Σκληρός. Σταθμοί και όρια στη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης στην Ελλάδα, Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1976, Οδυσσεύς Λαμψίδης, "Γ. Σκληρός και μητροπολίτης Χρύσανθος Φιλιππίδης", περ. Ιστορικά, τόμ. 12, τεύχ. 23, Δεκέμβριος 1995.

[78]      Ο Γ. Φωτιάδης από την Κρώμνη του Πόντου επηρεάστηκε από την επανάσταση του 1905. Την ίδια χρονιά γράφει το θεατρικό έργο Ο Λαζάραγας ή Τα σκοτάδια. Το έργο αυτό είναι γραμμένο στην ποντιακή και θεωρείται το πρώτο ελληνικό αντιπλουτοκρατικό θεατρικό έργο. Η κοινωνική έκρηξη του 1905 και η προσωπική ευαισθησία του Φωτιάδη, τον οδηγεί στην υιοθέτηση ρομαντικών απόψεων, όπως αυτή που ακολουθεί: "Τόσο με πειράζει η δουλειά στην οποία το καθήκον με υποβάλλει, τόσο ποθώ την ελευθερίαν την οποίαν οι κοινωνικοί θεσμοί μου απαγορεύουν, ώστε μου κατεβαίνει η ιδέα της αυτοκτονίας. Απορώ πώς οι άνθρωποι σφυρηλάτησαν τέτοιες αλυσίδες οι ίδιοι στον εαυτό τους. Τιμή, καθήκον, αξιοπρέπεια κ.τ.λ. θρησκεία, νόμοι, προλήψεις, όλα και τίποτα άλλο. Ω! Πόσο ζηλεύω τους τσιγγάνους είναι οι μόνοι άνθρωποι, οι αληθινοί άνθρωποι." Για το έργο του Φωτιάδη βλ. Κ. Τοπχαράς, "Ο Γ. Φοτιαδις", Φιλολογικόν ςιλογί, Ροστόβ επί του Ντον, εκδ Κομυνιςτις, 1933 σ. 41-47, Βλάσης Αγτζίδης, Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη γενοκτονία και το σταλινισμό στην περεστρόίκα, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1990, σ. 138.

[79]      Ο Nικόλαος Αναστασιάδης πήρε μέρος στην επανάσταση του 1905 και ανάπτυξε διαφωτιστική δράση μεταξύ των εργαζομένων Ελλήνων στο Βατούμι. Κατά την περίοδο αυτή ήταν μέλος του RSDRP ("Ρωσικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα εργαζομένων" το οποίο αργότερα μετωνομάσθηκε "κομμουνιστικό") και γι' αυτό βρισκόταν υπό την άγρυπνη παρακολούθηση της αστυνομίας. Διετέλεσε συντάκτης της Χαραυγής, της ελληνόγλωσσης εφημερίδας στο Βατούμι. (Sokrat Agelof, Greki v Gruzia, Tιφλίδα, 1990, σ. 36).

[80]      Η εξέγερση του 1905 εκδηλώθηκε μετά την ήττα της Ρωσίας από την Ιαπωνία. Η αφορμή δόθηκε με την απόλυση των σοσιαλιστών εργατών από το εργοστάσιο Πουτίλοφ. Η άγρια σφαγή ειρηνικών εργατών στις 9 Ιανουαρίου 1905, πυροδοτεί μια γενικότερη εξέγερση. Τα αιτήματα που αυθόρμητα διατυπώθηκαν ήταν για ελευθερία, γη και πολιτικά δικαιώματα. Ο Τσάρος υποχρεώθηκε να συγκαλέσει Συμβουλευτική Συνέλευση. Το τέλος της εξέγερσης δόθηκε με πραξικόπημα στις 3 Ιουνίου 1907. Παρ' ότι ο Λένιν χαρακτήρισε την εξέγερση ως "γενική δοκιμή" της επανάστασης του 1907, εν τούτοις η απουσία των κομμουνιστών ηγετών από την εξέγερση του 1905 ήταν καθολική. Η επίσημη άποψη της σοβιετικής περιόδου για την εξέγερση αυτή ήταν ότι επρόκειτο για "αστικοδημοκρατική επανάσταση". (Ισαάκ Ντώυτσερ, Στάλιν, τόμ. 1, Αθήνα, εκδ. Χρησμός, 1971, σ. 64-65).

[81]      N. Ioannidis, Greki v Abhazii, Σοχούμι, εκδ. Αlatsara, 1990, σ. 19.

[82]      Η αδυναμία της οθωμανικής και νεοτουρκικής διοίκησης να προχωρήουν με συνέπεια τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις καταγράφεται στο: Rene Paux, Deportation et Repatriement Grecs en Turquie, Παρίσι, 1919.

[83]      Ρόζα Λούξεμπουργκ, "Οι αγώνες στην Τουρκία και η σοσιαλδημοκρατία", περ. Οι λαοί, τεύχ. 1, Μάϊος 1987, σ. 44-49, Ρόζα Λούξεμπουργκ, "Η δραστηριότητα των Γερμανών Ιμπεριαλιστών στην Τουρκία", περ. Οι λαοί, τεύχ. 1, σ. 61, Κώστας Παπαϊωάννου, Η ψυχρή ιδεολογία, Αθήνα, εκδ. Κομμούνα, σ. 27.

[84]      Ρόζα Λούξεμπουργκ, "Η δραστηριότητα των Γερμανών Ιμπεριαλιστών στην Τουρκία", περ. Οι λαοί, τεύχ. 1,  σ. 61.

[85]      Ο Λένιν έγραφε ότι οι μπολσεβίκοι είναι "οι νεότουρκοι της σοβιετικής επανάστασης..." (Κώστας Παπαϊωάννου, Η ψυχρή ιδεολογία, Αθήνα, εκδ. Κομμούνα, σ. 27.)

[86]      Αnthony Bryer, "The Pontic Revival and the new Greece", The Empire of Trebizond and the Pontos, Λονδίνο, 1980, Πασχάλη Κιτρομηλίδη, "Το ελληνικό κράτος ως εθνικό κέντρο", Ελληνισμός Ελληνικότητα, Δ. Τσαούση (επιμέλεια), Αθήνα, εκδ. Εστία, 1983, σ. 143-164, Θάνος Βερέμης, "Κράτος και Εθνος στην Ελλάδα: 1821-1912", Ελληνισμός Ελληνικότητα, Αθήνα, 1983, σ. 59-67.

[87]      Σάββας Ιωαννίδης, Ιστορία και Στατιστική της Τραπεζούντας και της γύρω περιοχής, 2η έκδοση, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1988, σ. 180.

[88]      Paschalis Kitromilidis, " Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus", περ. Middle Eastern Studies, τόμ. 26, αριθ. 1, σ. 7.

[89]      Αnthony Bryer, "The Pontic Revival and the new Greece", The Empire of Trebizond and the Pontos, Λονδίνο, 1980, Paschalis Kitromilides-Alexis Alexandis, Ethnic survival, nationalism and forced migra­tion, Αθήνα, εκδ. Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 1984 σ. 15-20, Κύριο άρθρο, εφημ. Λαός, Κωνσταντινούπολη, 31 Ιανουαρίου 1909.

[90]      Εφημ. Λαός, κύριο άρθρο, Κωνσταντινούπολις, 31 Ιανούαριος 1909.

[91]      Aντώνης Λιάκος, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, 1985, σ. 53-57.

[92]      Βλάσης Αγτζίδης, Ποντιακός ελληνισμός, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1990,  σ. 80-89, 137.

[93]      Η Ελληνεμπορική Σχολή ιδρύθηκε το 1817 στην Οδησσό από τους ‘Ελληνες εμπόρους οι οποίοι και την συντηρούσαν. Από το 1833 έως το 1867 φοίτησαν στη Σχολή 2.148 μαθητές εκ των οποίων οι 1.200 ήταν ‘Ελληνες. Η σχολή είχε οικονομική αυτοτέλεια. Κανείς από τους μαθητές δεν πλήρωνε τροφεία και οι άποροι είχαν δωρεάν βιβλία και ρουχισμό. (Κωνσταντίνος Παπουλίδης, Eλληνορωσικά, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1988, σ. 133-143).

[94]      Τη σχολή μέχρι το 1911 διοικούσαν οι Κεφαλλονίτες με επικεφαλής τον αρχιμανδρίτη Άγγελο Πεφάνη, οι οποίοι έβλεπαν με καλό μάτι τη συμβίωση με τους Ρώσους. (Κωνσταντίνος Παπουλίδης, Ελληνορωσικά, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1988,  σ. 140-141).

[95]      Κωνσταντίνος Παπουλίδης, Ελληνορωσικά, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1988,  σ. 140-141.

[96]      Ν. Ν. Ιοannidis, Greki v Abhazii, Σοχούμι, εκδ. Αlatsara, 1990, σ. 19.

[97]      Ν. Ν. Ιοannidis, Greki v Abhazii, Σοχούμι, εκδ. Αlatsara, 1990, σ. 20.

[98]      Θεοφύλακτος Μεταλλίδης, "Καυκάσιοι και Πόντιοι", περ. Ποντιακή Εστία, τεύχ. 31, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1980, σ. 45-48.