ΟΠΣΝΕ                ΝΟΣΤΟΣ
















Κείμενα – Επιμέλεια:
Βλάσης Αγτζίδης, Ιστορικός

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Οι Έλληνες στον Εύξεινο Πόντο

Οι Έλληνες στον Εύξεινο Πόντο

Αρχαίοι χρόνοι

            Η εγκατάσταση των Ελλήνων στον Εύξεινο Πόντο είναι ένα φαινόμενο που αρχίζει από τους αρχαίους χρόνους[1]. Οι ελληνικές αποικίες στην Κριμαία και στην ανατολική Μαύρη Θάλασσα ιδρύθηκαν πολύ πριν οι περιοχές αυτές περιέλθουν στη σφαίρα επιρροής των Ρώσων. Η ελληνική παρουσία στον Εύξεινο Πόντο εδραιώνεται σε δύο βασικά κέντρα, πρωτευόντως στον μικρασιατικό Πόντο και στην κριμαϊκή χερσόνησο. Οι σχέσεις των Ελλήνων με την παρευξείνιο περιοχή ανάγονται στην μυθολογική περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Αποτέλεσμα της σχέσης αυτής των Ελλήνων με το χώρο είναι η επισήμανση από σοβιετικούς ιστορικούς του γεγονότος, ότι οι Έλληνες είναι ένας από τους αρχαιότερους λαούς της περιοχής.[2] Τα πρώτα ελληνικά ευρήματα χρονολογούνται το 10ο π.χ. αιώνα.[3]

 

 

Αποικισμός

 

            Η έναρξη συστηματικώτερης εγκατάστασης ταυτίζεται με τον ελληνικό αποικισμό του 8ου π.χ. αιώνα, όταν οι Μιλήσιοι ίδρυσαν την Ηράκλεια και τη Σινώπη, η οποία με τη σειρά της ίδρυσε την Τραπεζούντα, πρωτεύουσα του μικρασιατικού Πόντου.[4] Ο Ξενοφώντας συναντά το 401 π.χ. στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου, `... πόλεις ελληνίδας' και αναφέρει την Τραπεζούντα, τα Κοτύωρα, την Κερασούντα, την Αμισό, τη Σινώπη.[5]

 

 

Το Βασίλειο του Πόντου

 

Ο ελληνικός πολιτισμός κυριαρχούσε και χαρακτήριζε το Βασίλειο του Πόντου που δημιούργησε το 363 π.χ. η περσικής καταγωγής δυναστεία των Μιθριδατών.[6]

 

 

Ρωμαιοκρατία

 

Η περίοδος της ρωμαιοκρατίας άρχισε μετά την ήττα του Βασιλείου του Πόντου και το θάνατο του Μιθριδάτη του ΣΤ’ του Ευπάτορα. Την περίοδο αυτή επικρατεί και η νέα θρησκεία του χριστιανισμού. Τότε συνέβη και  απώλεια του εθνωνύμιου "Ελλην"[7] και η παράλληλη επικράτηση του ονόματος "Ρωμαίος", το οποίο επιβιώνει μέχρι σήμερα στους παρευξείνιους ελληνικούς πληθυσμούς.

 

 

Αυτοκρατορία Τραπεζούντας

 

Με την άλωση της Πόλης από τους Φράγκους το 1204 μ.χ. ιδρύθηκε η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Το ελληνικό αυτό βασίλειο διατηρήθηκε για 257 χρόνια. Επτά χρόνια μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, οι Οθωμανοί κατέλαβαν και την Τραπεζούντα[8]. Στο βορρά της Μαύρης Θάλασσας, η Κριμαία παρέμεινε ελληνική περιοχή μέχρι την έλευση των Τατάρων το 13ο αιώνα.[9]

 

 

Οθωμανική περίοδος

 

Μετά την Άλωση

 

Η οθωμανική κατάκτηση του μικρασιατικού Πόντου μπορεί να διακριθεί σε τρεις περιόδους. Η πρώτη αρχίζει με την άλωση της Τραπεζούντας το 1461 και λήγει στα μέσα του 17ου αιώνα. Την περίοδο αυτή οι Τούρκοι κρατούν μάλλον ουδέτερη στάση κατά των Ελλήνων του Πόντου. Το διάστημα αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως περίοδος στερέωσης της πλήρους κυριαρχίας στην περιοχή.

 

                        Μέχρι τη Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή

 

Η δεύτερη περίοδος της οθωμανικής εποχής, αρχίζει στα μέσα του 17ου αιώνα και λήγει με το τέλος του πρώτου ρωσοτουρκικού πολέμου, δηλαδή με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την εγκαθίδρυση του φεουδαρχικού συστήματος και την θρησκευτική βία κατά των χριστιανικών πληθυσμών. Κατά την περίοδο αυτή πραγματοποιούνται οι ομαδικοί εξισλαμισμοί των ελληνικών πληθυσμών.[10]

 

 

                        Η τελευταία οθωμανική περίοδος

 

Η τελευταία περίοδος που τελειώνει το 1922 υποδιαιρείται σε δύο υποπεριόδους. Η πρώτη υποπερίοδος αρχίζει με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Χαρακτηρίζεται από την συστηματική προσπάθεια των τοπικών αρχών να μην εφαρμόζουν προς όφελος των χριστιανών τους φιλελεύθερους νόμους. Η δεύτερη υποπερίοδος αρχίζει το 1908 και χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη του τουρκικού εθνικισμού.[11]

 



[1]     Για την εμφάνιση των Ελλήνων στη Ρωσία και τα κύματα μετακίνησής τους προς τα εκεί βλ. Παρευξείνιος Διασπορά. Οι ελληνικές εγκαταστάσεις στις βορειοανατολικές περιοχές του Εύξεινου Πόντου. Βραβείο Ακαδημία Αθηνών Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1997, I. Κ. Χασιώτης, Επισκόπηση της ιστορίας της νεοελληνικής διασποράς, Θεσσαλονίκη, εκδ. Βάνιας, 1993, Αρτεμις Ξανθοπούλου-Κυριακού, "Μεταναστεύσεις των Ελλήνων στον Καύκασο κατά τον 19ο αιώνα", Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμ. 10, 1993, της ιδίας, "Τhe diaspora of the Greeks of the Pontos: Historial Background", Journal of Refugee Studies, τόμ. 4, αριθ. 4, 1991, σ. 357-363, V. Baltzi, "Velikoye Periselenia", Μαριούπολη, 1990, V. Karidis, "The Mariupol Greeks: Tsarist of an Ethnic Minority", ca. 1778-1859", Journal of Modern Hellenism, τόμ. 3 1986, Κώστας Φωτιάδης, Μαριούπολη. Δικαίωμα στη μνήμη, Αθήνα, εκδ. Ηρόδοτος, Lev Yiaruskii, Greki Mariupoli, Μαριούπολη, 1991, John A. Nicolopoulos, "Soviet Greels and modern greek studies", Modern Greek Studies Association, τόμ. 20, αριθ. 2, 1990, σ. 40-44,. Για την ιστορία τους βλ.: Poli Sidiropulo, Pontii, Μόσχα, εκδ. Sovetskii Ρisateli, 1991, K. X. Indzibeli, Drevniyia Gorgipi­ia, Anapa i Sovetskie Greki, Mόσχα, εκδ. Μoskofskoe Obsestvo Sovetckih Grekov, 1990, C. B. Yiarof, B.K. Triantafillof, Αγία Πετρούπολη, εκδ. Rossiskayia Akademia Nauk-Institute Istorii Materialnoi Kulturi, 1993, Sergo Tabaya, Kolhoz sela Tagba, Βατούμι, εκδ. Savsota Antzara, 1982, C. Kropatsev, Bolsoi terror na Kubani, Κρασνοντάρ, 1993, Στυλιανός Β. Μαυρογένης, Το Κυβερνείον του Καρς Αντικαυκάσου, Θεσσαλονίκη, εκδ. Εύξεινος Λέσχη, 1963, Σάββας Ι. Κανταρτζής, Νίκη χωρίς ρομφαία, Κατερίνη, 1975, Σάββας Ιωακειμίδης, Συμβολή εις την γενική ιστορία του Πόντου, Αθήνα, 1985, Κωνσταντίνος Κ. Παπουλίδης, Ελληνορωσικά, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1988, Χρήστος Σαμουηλίδης, Το χρονικό του Καρς, Αθήνα, εκδ. Γκοβόστη, Δημ. Γ. Αποστολίδη, "Σχέσεις Ελλήνων μετά των Εθνών του Καυκάσου", περ. Ποντιακά Φύλλα, 4-5 Ιούνιος-Ιούλιος 1936, σ. 17-20. Ενδιαφέροντα στοιχεία υπάρχουν στα αρχεία του υπουργείου Εξωτερικών.

[2]       Μinisterstvo Ukraini u Spravah-Nationalna Akademiyia Nauk Ukraini κ.ά., Biograitsnii Slovnik "Greki V Ukraini", Κίεβο, εκδ. Imenii Pokaztsik, 1996, σ. 9, Sergei Golovin, "Ruslands Griechishe Seele", περ. Essentia, τεύχ. 41, Γκάλεν, 21 Ιουνίου 1991, σ. 32-36, Γκεόργκι Τραπέζνικωφ, "Εθνικές εδαφικές ζώνες στην ΕΣΣΔ δικαιούται η ελληνική μειονότητα", εφημ. Νέα της Μόσχας, αριθ. 12, σ. 22.

[3]        Οδυσσεύς Λαμψίδης, "Εισαγωγή", Οι οικισμοί των Ελλήνων στον Μικρασιατικό Πόντο το 1920, Αθήνα, έκδ. Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, 1980. H πρώϊμη ελληνική παρουσία στον ευξεινοποντιακό χώρο οφείλεται στην αναζήτηση σιδήρου (G. Bordman, The Greeks over seas, Λονδίνο, 1964, σ. 240). Ο Βησσαρίων, αλλά και άλλοι μελετητές αργότερα θεωρούν το χώρο του ανατολικού Πόντου πρωτοελληνικό. (Βησσαρίων, "Εγκώμιον εις Τραπεζούντα", περ.Νέος Ελληνομνήμων, τεύχ.13 1916, σ. 145, Colin Renfrew, L enigme indo-europeene, Παρίσι, 1990, σ. 312, Η. Δ. Οικονομίδου, Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτώ ελληνισμού, Αθήνα 1920, εκδ. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφέλιμων βιβλίων, σ. 108-110. J. K. Falmerayer, Iστορία της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1984, σ. 30-31).

[4]       Στράβων, Γεωγραφικά, ΙΒ', C.542, Χρυσάνθος Mητροπολίτης Τραπεζούντος, Η εκκλησία Τραπεζούντος, Αθήνα, 1931, σ. 28.

[5]      Ξενοφών, Κύρου Ανάβασις, ΙΙΙ, Η' και V, Α'-Ζ'

[6]       O Mιθριδάτης παρουσιαζόταν ως καταγόμενος από τον Αλέξανδρο, Κύρρο και Σέλευκο Νικάτωρα, ενώ στα νομίσματα απεικονίζονταν με την μορφή του Αλέξανδρου (Ioυστίνος, 38, 7, 1, Μ. Rostovtzeff, CAH, 9, 224 από Β. Forte, Greek Centiment toward to Rome and the Romans: A studie Greco-Roman relation, Μίτσιγκαν, εκδ. University Microfilms, 1962, σ. 302).

[7]       Νόρα Κωνσταντινίδου, "Η εθνική ονομασία Ελλεν (Ελλην)", Προσυνεδριακή έκδοση του Β Παγκοσμίου Συνεδρίου του Ποντιακού Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη, 1988, σ.11, Νίκος Γ. Σβορώνος, Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας, 2η έκδοση, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, 1985, σ. 150, 112, 148, Χ. Ανδρεάδης, "Σύνθετα και παράγωγα του ονόματος Ελλην-Ελλεν", Αρχείον Πόντου, τόμ. 38, Αθήνα, σ. 576-595, Γεώργιος Μεταλληνός, Ορθοδοξία και Ελληνικότητα, Αθήνα, εκδ. Μήνυμα, 1992 σ. 27-34, Α. Κυριακίδου Νέστορος, "Ρωμιοί, Ελληνες και Φιλέλληνες", περ. Φιλόλογος, 1966, σ. 84-85, Θεόδωρος Ζιάκας, Εθνος και παράδοση, Αθήνα, εκδ. Εναλλακτικές εκδόσεις, 1993 σ. 13-15. Η απόλυτη ταύτιση των εννοιών "Ελληνας" και "Ρωμαίος" υπάρχει και στον ελληνισμό της πρώην ΕΣΣΔ. Βλ.: Kώστας Τoπχαράς, Ι γραματικι τι ποντεικυ ρομεικυ τι γλοςας, Ροστόβ επί του Ντον, εκδ. Κομυνιςτις, 1932).

[8]       Χρύσανθος, Mητροπολίτης Τραπεζούντος, Η εκκλησία Τραπεζούντος, Αθήνα, 1931, σ. 515-520, Σύλλογος Ποντίων ν. Ξάνθης, Μνήμες του Πόντου, Ξάνθη, 1995, σ. 57-63.

[9]       Iσαάκ Λαυρεντίδης, "Οι εκ της Σοβιετικής Ένωσης ‘‘Ελληνες ποντιακής καταγωγής και τα εκ της συνθήκης της Λωζάννης δικαιώματά των",  Αρχείον Πόντου, παρ. 15, έκδ. Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, Αθήνα, 1986, σ. 15.

[10]      Ιδιαίτερα περιορισμένα είναι τα ιστορικά στοιχεία για την περίοδο αυτή και ειδικά για το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Η περίοδος αυτή όμως έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον για την κατανόηση των των εξελίξεων που αφορούν την τύχη όχι μόνο του ποντιακού ελληνισμού αλλά και του μικρασιατικού, από την έναρξη των οθωμανικών μεταρρυθμίσεων (Tanzimat) μέχρι τον οριστικό του ξεριζωμό. Βλ.: Άρτεμη Ξανθοπούλου Κυριακού, Αλληλογραφία του ελληνικού υποπροξενείου της Τραπεζούντας, Αρχείον Πόντου, Αθήνα, παρ. 18, 1995.

[11]      Οδυσσεύς Λαμψίδης, Οι Ελληνες του Πόντου υπό τους Τούρκους (1461-1922), Αθήνα, 1957, σ.11-32. Την περίοδο αυτή υλοποιείται η απόφαση για επίλυση του εθνικού ζητήματος της οθωμανικής αυτοκρατορίας με την φυσική εξόντωση των χριστιανικών εθνοτήτων. Το διάστημα αυτό εξοντώνονται 353.000 χριστιανοί Ελληνες του Πόντου. Το ποσοστό αυτό υπερβαίνει κατά τι το ήμισυ του χριστιανικού ελληνικού πληθυσμού της περιοχής. (Γεώργιος Βαλαβάνης, Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου, Θεσσαλονίκη, εκδ. Κυριακίδη, 1986, σ. 22-24.)